Tekst video
Misschien is het seksueel misbruik dat jij hebt meegemaakt al jaren of zelfs decennia geleden. Toch kan het zijn dat je er nog steeds last van hebt, of dat bepaalde gevoelens en herinneringen juist op latere momenten in je leven naar boven zijn gekomen.
Veel mensen die seksueel misbruik hebben meegemaakt, denken dat ze er na verloop van tijd ‘overheen’ zouden moeten zijn. Het kan daarom verwarrend en frustrerend voelen als klachten na jaren nog aanwezig zijn of juist terugkeren. Weet dat dit heel normaal is. Soms kan een nieuwe situatie in je leven, zoals een relatie, een zwangerschap, ouderschap, de overgang of een ander ingrijpend moment, oude gevoelens en herinneringen weer naar boven halen.
Het verwerken van seksueel misbruik heeft geen einddatum. Voor velen is het een proces dat op verschillende momenten in het leven verschillende aandacht vraagt. Ook als het misbruik lang geleden is, kan het daarom nog steeds helpend zijn om steun te zoeken, met je ervaringen aan de slag te gaan of opnieuw naar bepaalde thema’s te kijken.
In deze module besteden we aandacht aan hoe gevolgen van misbruik ook na lange tijd een rol kunnen spelen, en geven we tips hoe je jezelf hierin kunt ondersteunen. Belangrijk om te weten: het is nooit te laat om aan herstel te werken.
In deze module
- De langdurige impact van seksueel misbruik
- De rol van steun of hulp
- Misbruik later pas (h)erkennen
- Als klachten terugkomen
- Handvatten
De langdurige impact van seksueel misbruik
Misschien is wat je hebt meegemaakt jaren, soms zelfs tientallen jaren geleden. Toch kan het zijn dat je er nog steeds last van hebt. Of dat klachten pas later zijn ontstaan, of na een tijd weer zijn teruggekomen.
Dat kan verwarrend én frustrerend zijn. Je dacht misschien dat je het een plek had gegeven, of dat je er inmiddels ‘overheen’ zou moeten zijn. Toch kun je merken dat het misbruik, ook na lange tijd, nog invloed heeft op je dagelijks leven en op hoe je je voelt.
Dat is heel naar, maar niet vreemd. Seksueel misbruik laat vaak diepe sporen na en kan een langdurige impact hebben.
Tijd heelt niet alle wonden
Bij ingrijpende ervaringen zoals seksueel misbruik is verwerking geen kwestie van er simpelweg tijd overheen laten gaan. Tijd kan soms iets verzachten en maken dat je meer afstand ervaart tot wat er is gebeurd. Dat kan rust geven en ervoor zorgen dat het minder op de voorgrond staat.
Tegelijkertijd kan die afstand er ook voor zorgen dat je je pas later echt gaat realiseren wat er is gebeurd en wat dit met je heeft gedaan. Voor sommige mensen worden klachten naarmate ze ouder worden juist sterker, of worden ze voor het eerst echt voelbaar.
Ook dit is een normale reactie. Soms ontstaat er pas ruimte om te voelen en te erkennen wanneer het leven veiliger of stabieler is geworden.
Veelvoorkomende langetermijngevolgen
De impact van seksueel misbruik kan zich op verschillende manieren uiten. Niet iedereen herkent alles, en de ernst kan verschillen. Veel mensen herkennen één of meer van de volgende ervaringen:
- Lichamelijke spanning of onrust, zoals een voortdurend verhoogd stressniveau
- Sterke waakzaamheid of het gevoel altijd ‘aan’ te staan
- Moeite met vertrouwen, in anderen of in jezelf
- Problemen met intimiteit of aanraking, of verwarring rondom nabijheid
- Vermijding van situaties, plekken of gevoelens die aan het misbruik doen denken
- Schaamte- of schuldgevoelens
- Emotionele vlakheid of juist heftige emoties
- Moeite met grenzen voelen of aangeven
Daarnaast kunnen overlevingsmechanismen blijven bestaan, zoals pleasen, conflict vermijden, alles zelf willen oplossen of voortdurend alert zijn op anderen. Deze reacties zijn begrijpelijk: ze hebben je geholpen om te overleven, maar kunnen later ook in de weg gaan zitten.
Verwerking verloopt in fases
Verwerking is geen rechte lijn en kent geen vast eindpunt. Er kunnen periodes zijn waarin het beter gaat, afgewisseld met momenten waarop klachten weer sterker aanwezig zijn. Dat betekent niet dat je terug bij af bent. Het betekent dat verwerking zich in fases ontwikkelt en meebeweegt met wat er in je leven gebeurt.
De rol van steun en hulp
Het kan verschil maken of je in je leven steun of hulp hebt gehad rondom het misbruik, of dat je er lange tijd alleen mee bent gebleven. Of misschien nog steeds alleen mee bent. Sommige mensen hebben op enig moment kunnen praten over wat er is gebeurd, bijvoorbeeld met iemand uit hun omgeving of een hulpverlener. Anderen hebben het misbruik jarenlang verzwegen, weggestopt of nooit als zodanig benoemd.
Als je geen of weinig ruimte hebt gehad om over jouw ervaringen te delen, kan dat betekenen dat je het misbruik nooit echt hebt verwerkt. Ook het ontbreken van erkenning of steun kan maken dat gevolgen langer blijven doorwerken.
Heb je wél hulp gehad, dan kan dat heel helpend zijn geweest. Tegelijkertijd kunnen er ook na een goede behandeling later nog nieuwe lagen zichtbaar worden, of kan oude pijn opnieuw worden aangeraakt door dingen die in het leven gebeuren. Het is normaal als dat gebeurt, en je mag altijd opnieuw hulp zoeken als je voelt dat je dit kan gebruiken.
Hulp zoeken als het lang geleden is
Misschien vraag je je af of het nog zin heeft om hulp te zoeken als het misbruik lang geleden is. Of twijfel je of je het niet allang verwerkt zou moeten hebben. Toch kan het juist ook na lange tijd helpend zijn om alsnog steun of begeleiding te zoeken. Ervaringen van seksueel misbruik verjaren niet en kunnen ook na lange tijd invloed hebben op hoe je je voelt, hoe je reageert of hoe je relaties aangaat.
Hulp kan je helpen om beter te begrijpen waar bepaalde klachten of patronen vandaan komen. Ook kan het ruimte geven om stil te staan bij wat je hebt meegemaakt, op een manier die veilig voelt. Voor veel mensen is het een belangrijke stap om alsnog woorden te geven aan wat er gebeurd is, of om erkenning te ervaren voor de impact die het heeft gehad.
Het maakt daarbij niet uit hoe lang het geleden is, of waar je nu staat in je leven. Ook hoef je niet af te vragen of je klachten wel ‘erg genoeg’ zijn. Twijfel, vragen of het gevoel dat iets blijft doorwerken, zijn op zichzelf reden genoeg om hulp te overwegen.
Het is nooit te laat om aandacht te geven aan wat je hebt meegemaakt. En je hoeft het niet alleen te doen.
Het misbruik later pas (h)erkennen
Het komt regelmatig voor dat mensen pas later de link leggen tussen hun klachten in het dagelijks leven en het misbruik dat ze hebben meegemaakt. Zeker als je jong was toen het gebeurde, of als je het lange tijd hebt weggestopt, kun je jarenlang niet volledig beseffen wat de impact is geweest.
Misschien heb je destijds (of daarna) tegen jezelf gezegd dat het ‘niet zo erg’ was, of heb je geprobeerd er helemaal niet aan te denken. Soms weten kinderen überhaupt niet dat wat hen overkomt eigenlijk misbruik is, omdat ze wijs is gemaakt dat het normaal is of omdat ze simpelweg niet beter weten.
Het resultaat kan zijn dat je als volwassene pas na vele jaren de gebeurtenissen onder ogen ziet en kan erkennen wat er is gebeurd. Het kan een schok zijn om na zoveel jaar te beseffen: dit is mij echt overkomen, en het beïnvloedt me nog steeds.
Misschien brengt dat (opnieuw) gevoelens van verdriet, woede of schaamte naar boven. Als dat zo is, probeer jezelf dan de erkenning te geven dat je destijds hebt overleefd op de manier die je kon – bijvoorbeeld door het te verbergen of te minimaliseren – en dat je nu moedig bezig bent door alsnog de werkelijkheid onder ogen te zien.
Hoe lang het ook geleden is, weet dat je ook na al die jaren nog om hulp mag vragen en dat er steun beschikbaar is. Een eerste stap kan bijvoorbeeld zijn om contact op te nemen met Centrum Seksueel Geweld voor een luisterend oor, en samen rustig onderzoeken wat je zou willen en nodig hebt.
‘Vergeten’ als een overlevingsmechanisme
Voor veel mensen is het moeilijk te begrijpen dat je ingrijpende ervaringen zoals misbruik kunt vergeten, of dat je je niet (meer) goed kan herinneren wat er is gebeurd. Toch is dat te verklaren, omdat het brein onder grote stress anders werkt en anders herinnert dan wanneer je rustig en veilig voelt. Hierdoor kan het zijn dat herinneringen aan traumatische gebeurtenissen heel vaag of onduidelijk zijn, en soms zelfs helemaal ontbreken.
In het boek Hoor mij van Judith van Ruiten kun je hier meer over lezen.
Als klachten terugkomen
Het kan zijn dat je, al dan niet dankzij behandeling of steun, in rustiger vaarwater bent gekomen. Het misbruik dat je hebt meegemaakt is meer naar de achtergrond geraakt, of je had er in ieder geval minder last van. Misschien voelde je je stabieler, sterker of meer in balans.
En dan gebeurt er iets, en merk je dat klachten toch weer opspelen.
Het kan zijn dat herinneringen plots terugkomen, dat je je angstiger of gespannener voelt, of dat je merkt dat intimiteit, nabijheid of aanraking weer lastiger worden. Soms is het meteen duidelijk waardoor dit wordt getriggerd, soms voelt het alsof het uit het niets gebeurt.
Dat kan verwarrend en ontmoedigend zijn. Zeker als je het gevoel had dat je verder was.
Waarom klachten opnieuw kunnen opspelen
Klachten komen vaak terug op momenten die op een bepaalde manier raken aan veiligheid, afhankelijkheid, nabijheid of controle. Of in situaties die – bewust of onbewust – iets gemeen hebben met wat je hebt meegemaakt. Dit worden ook wel triggers genoemd.
Dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij:
Het aangaan of verdiepen van een relatie
Een kinderwens, zwangerschap of ouderschap
Ziekte of langdurige stress
De overgang of andere hormonale veranderingen
Grote levensgebeurtenissen, zoals een verhuizing, nieuwe baan of huwelijk
Het verlies van iemand of iets dat belangrijk voor je was en je een gevoel van veiligheid gaf
Situaties waarin je grenzen opnieuw onder druk komen te staan
Nieuwe ingrijpende ervaringen
Wanneer je kind(eren) een leeftijd bereiken waarop jij zelf misbruikt werd
Media-aandacht voor seksueel misbruik, bijvoorbeeld in het nieuws, een film, serie of op social media
Situaties die sterk lijken op wat je eerder hebt meegemaakt
Momenten waarop je je kwetsbaarder voelt
Het verleden dat wordt getriggerd
Op zulke momenten wordt je systeem als het ware herinnerd aan wat er vroeger is gebeurd. Daardoor kunnen gevoelens en reacties die eerder op de achtergrond waren, opnieuw voelbaar worden. Als je merkt dat dit bij jou gebeurt, kan het helpen om te herkennen wat er uit het verleden wordt aangeraakt. En om jezelf er bewust aan te herinneren dat het hier-en-nu anders is, en dat je systeem zich weer mag ontspannen.
Probeer mild voor jezelf te zijn in dit proces, en geef jezelf de tijd.
Handvatten voor als het misbruik lang geleden is
Het kan lastig zijn om te weten wat je kunt doen als klachten van lang geleden nog steeds een rol spelen, of juist nu weer opspelen. Hieronder vind je een aantal handvatten die je kunnen helpen om hier stap voor stap mee om te gaan.
Erken wat je voelt
Het kan verleidelijk zijn om je gevoelens weg te duwen of tegen jezelf te zeggen dat je er “nu toch wel overheen zou moeten zijn”. Maar gevoelens verdwijnen niet door ze te negeren. Probeer jezelf toe te staan om te voelen wat er is, zonder oordeel.
Wat kan helpen:
- Zeg hardop of schrijf op: “Ik merk dat ik hier nog last van heb, en dat mag er zijn.”
- Herinner jezelf eraan dat de tijd die is verstreken niets afdoet aan de impact van wat je hebt meegemaakt.
- Probeer nieuwsgierig te zijn naar wat je voelt, in plaats van het meteen te willen oplossen.
Wees mild voor jezelf
Veel mensen zijn streng voor zichzelf als het gaat om hun herstelproces. Je vindt misschien dat je verder had moeten zijn, of schaamt je dat het nog steeds speelt. Probeer jezelf te behandelen zoals je een goede vriend of vriendin zou behandelen: met geduld en begrip.
Wat kan helpen:
- Vraag jezelf af: wat zou ik tegen iemand anders zeggen die hetzelfde voelt?
- Herinner jezelf eraan dat je destijds hebt overleefd op de manier die je kon. Dat verdient erkenning, geen kritiek.
- Let op je innerlijke stem. Als die hard of veroordelend is, probeer die dan bewust zachter te maken.
Herken wat er wordt aangeraakt
Als klachten opspelen, is er vaak iets dat – bewust of onbewust – raakt aan het verleden. Het kan helpen om te herkennen wat er wordt getriggerd, zodat je jezelf kunt herinneren aan het verschil tussen toen en nu.
Wat kan helpen:
- Vraag jezelf af: is er iets gebeurd dat dit gevoel heeft opgeroepen? Een situatie, een herinnering, iets dat je zag of hoorde?
- Probeer te benoemen wat je voelt en waar het vandaan zou kunnen komen. Bijvoorbeeld: “Ik voel me onveilig. Dit doet me denken aan vroeger.”
- Herinner jezelf eraan dat je nu in een andere situatie bent. Je bent ouder, je hebt meer mogelijkheden, en je bent niet meer het kind of de persoon van toen.
Breng jezelf terug naar het hier-en-nu
Wanneer oude gevoelens of herinneringen sterk aanwezig zijn, kan het helpen om jezelf bewust te verankeren in het heden. Dit wordt ook wel gronden of grounding genoemd.
Wat kan helpen:
- Kijk om je heen en benoem vijf dingen die je ziet, vier die je hoort, drie die je kunt aanraken.
- Voel je voeten op de grond, of pak iets vast en richt je aandacht op hoe dat voelt.
- Zeg hardop tegen jezelf waar je bent, welke dag het is, en dat je nu veilig bent.
- Doe iets lichamelijks: stamp zachtjes met je voeten, was je handen met koud water, of loop even naar buiten.
Zoek verbinding
Alleen blijven met wat je voelt kan zwaar zijn en klachten versterken. Het kan helpen om verbinding te zoeken, ook al voelt dat misschien spannend of kwetsbaar.
Wat kan helpen:
- Deel met iemand die je vertrouwt hoe het met je gaat. Dat hoeft niet over de details van het misbruik te gaan – je kunt ook gewoon zeggen dat je een lastige periode hebt.
- Zoek contact met lotgenoten, bijvoorbeeld via een online forum of lotgenotengroep. Het kan opluchten om te merken dat je niet de enige bent.
- Overweeg om (opnieuw) contact op te nemen met een hulpverlener. Ook als je eerder hulp hebt gehad, mag je altijd opnieuw aankloppen.
Geef het een plek, op jouw tempo
Verwerking kun je niet forceren. Het vraagt tijd en gaat in fases. Probeer niet te hard van jezelf te verwachten dat je alles in één keer moet uitzoeken of oplossen.
Wat kan helpen:
- Neem kleine stappen. Misschien is het nu genoeg om alleen deze tekst te lezen, of om één oefening uit te proberen.
- Gun jezelf pauzes. Je hoeft niet continu met het misbruik bezig te zijn om vooruit te komen.
- Vertrouw erop dat je systeem zijn eigen tempo heeft. Soms is er tijd nodig voordat iets kan landen of verwerkt kan worden.
Weet dat hulp zoeken altijd mag
Het maakt niet uit hoe lang het geleden is, hoe je je verhaal beoordeelt, of hoeveel hulp je eerder wel of niet hebt gehad. Als je merkt dat het misbruik nog invloed heeft op je leven, mag je altijd hulp zoeken. Dat is geen teken van zwakte, maar van kracht.
Je kunt bijvoorbeeld (anoniem) contact opnemen met het Centrum Seksueel Geweld voor een gesprek. Samen kun je rustig verkennen wat je nodig hebt en welke stappen bij je passen. Je hoeft dit niet alleen te doen.